Amateka y’u Rwanda agaragaza ko hari imyitwarire imwe n’imwe itari isanzwe mu mibereho ya kera, ariko ikaza kwaduka bitewe n’impinduka z’imibereho n’ubutegetsi. Mu zagiye zivugisha benshi, harimo ikibazo cy’uburaya, benshi bibaza niba koko cyari gisanzwe mu Rwanda rwo hambere cyangwa niba cyaraje ari igishya.
Uburere bwo hambere n’inkumirizi z’ingeso mbi
Mu Rwanda rwo ha mbere, uburere bw’abana, cyane cyane abakobwa, bwari bufite umwihariko. Umukobwa yitabwagaho n’umuryango wose; ba nyirasenge na ba nyina wabo bakamugiraho uruhare rukomeye. Intego yari ukumurinda ibimutesha agaciro no kumugeza mu rushako afite ishema.
Hari imiziro n’amategeko atanditse byashyirwagaho kugira ngo abakobwa badahura n’ibishuko by’abasore. Ibi byafatwaga nk’inkingi y’umuco, bigatuma imyitwarire yafatwaga nk’iy’ubusambanyi itabona icyuho cyo gukwirakwira.
Icyo amateka avuga ku iyaduka ry’uburaya
Nubwo mu nyandiko z’amateka hatagaragara ko uburaya bwari umuco usanzwe, hari inkuru zigaragaza ko mu mpera z’ikinyejana cya 19, ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili, hari impinduka zabaye.
Mu duce twitwaga Busanza bwa Ruguru (aho uyu munsi hagize imirenge nka Kinazi, Rwaniro, Rusatira, Ruhashya, Simbi, Mbazi, Maraba na Kigoma mu Karere ka Huye), hari abakobwa batangiye kuva iwabo berekeza ku rurembo rw’ibwami i Nyanza. Bavugaga ko bagiye gushaka imibereho myiza no gukorera ibwami, ariko uko iminsi yagiye ishira, bamwe batangiye kwishora mu mibanire yafatwaga nk’idasanzwe.
Muri icyo gihe, umukobwa wigenzaga atyo ntiyitwaga “indaya” nk’uko byaje kwitwa nyuma, ahubwo bamwitaga “Icyangamubyizi”, ijambo ryagaragazaga ko yarenze ku muco wari usanzwe.
Bamwe muri abo bakobwa bari barahisemo kwiyita amazina yihariye, bagaragaza ko baretse imirimo yo mu rugo n’ubuhinzi, bahisemo ubuzima bwo ku rurembo. Ibi byabaye nk’intangiriro y’imyitwarire yaje gufata indi ntera uko imyaka yagiye ishira.
Ikwirakwira ry’iyo myitwarire mu gihe cy’ubukoloni
Mu ntangiriro z’ikinyejana cya 20, cyane cyane ahagana mu 1927, umujyi wa Kigali watangiye gukura bitewe n’ubutegetsi bw’abakoloni. Abazungu, abakarani, abapolisi n’abandi bakozi b’abagabo gusa ni bo bari benshi muri uwo mujyi wari ukiri muto.
Ibi byatumye haboneka icyuho cy’imibereho mishya. Abakobwa bamwe baturutse mu byaro batangiye kujya mu mujyi gushaka imibereho. Hari abagiye kuba abakozi bo mu ngo z’abazungu, abandi bakishora mu mibanire n’abagabo bakoraga muri za ofisi za Leta.
Mu 1932, hubatswe imidugudu yakiraga abatware n’abakozi ba Leta, bituma Kigali irushaho gukomera. Kuba abagabo ari bo bari benshi muri ayo macumbi, byatumye abakobwa benshi bahururira muri uwo mujyi, bamwe bashaka akazi gasanzwe, abandi bakishora mu buraya nk’inzira yo kubona amaramuko.
Uko imijyi yakomeje kwaguka
Uko imijyi yagiye yiyongera mu gihugu, ni ko n’iyo myitwarire yagiye irushaho gukwirakwira. Impinduka mu bukungu, kwimuka kw’abantu bava mu byaro bajya mu mijyi, no guhinduka kw’indangagaciro z’imibereho, byagize uruhare mu gutuma uburaya bufata indi ntera.
Nubwo amateka agaragaza ko mu Rwanda rwo hambere habagaho uburyo bwo gukumira ingeso mbi, impinduka z’igihe – zirimo ubukoloni, iyubakwa ry’imijyi n’ivuka ry’akazi ko mu biro – byahinduye imiterere y’imibereho, bituma uburaya bugaragara ku mugaragaro kurusha mbere.
Inkuru y’uko uburaya bwaturutse i Nyanza bugakwira mu Rwanda ni igice cy’amateka y’imibereho y’Abanyarwanda. Si umuco wari usanzwe mu Rwanda rwo ha mbere, ariko impinduka z’imibereho n’ubutegetsi byatumye bwaduka, bukura, bukwira n’ahandi.
Isomo rikomeye rikurwamo ni uko umuco n’imibereho bihora bihindagurika bitewe n’ibihe. Gusobanukirwa amateka bifasha kumenya aho ibintu byakomotse no gufata ingamba zijyanye n’igihe kugira ngo ibibazo by’imibereho bikemurwe mu buryo burambye.
